Rola osi jelita-mózg w zespole jelita drażliwego

Jelita bywają określane mianem „drugiego mózgu” ze względu na dużą liczbę zakończeń nerwowych w ich obrębie – szacuje się, że jest ich około 170 milionów [1]. Dwukierunkowa komunikacja między jelitami a mózgiem jest z kolei nazywana osią mózgowo-jelitową (ang. gut-brain axis). Jaką rolę odgrywa to połączenie w występowaniu i rozwoju zespołu jelita drażliwego?

Co to jest oś jelita-mózg?

Oś mózg-jelita to dwukierunkowy szlak komunikacyjny między mózgiem a przewodem pokarmowym [2]. Kluczową rolę w jej funkcjonowaniu odgrywa mikrobiota, czyli ogół mikroorganizmów zasiedlających układ pokarmowy. Proces wymiany sygnałów w osi mózgowo-jelitowej przebiega według następującego schematu:

• w kierunku dośrodkowym (czyli „w górę”) – z jelit do ośrodkowego układu nerwowego przekazywane są sygnały w postaci cząsteczek produkowanych przez mikrobiotę jelitową lub komórki nabłonka jelitowego, m.in. neuroprzekaźniki, takie jak kwas gamma-aminomasłowy (GABA) czy serotonina,
• w kierunku odśrodkowym (czyli „w dół”) – z mózgu do przewodu pokarmowego przekazywane są sygnały za pośrednictwem układu nerwowego i neurohormonalnego, które wpływają na motorykę jelit, przepuszczalność bariery jelitowej i skład mikrobioty.

Złożona komunikacja zachodząca w obrębie osi mózg-jelita odgrywa istotną rolę w regulacji wielu procesów fizjologicznych. Może wpływać m.in. na odczuwanie głodu i sytości, nastrój, reakcje organizmu na stres oraz aktywność układu odpornościowego.

Mechanizmy działania osi jelita-mózg

Jelitowy układ nerwowy (ang. Enteric Nervous System, ENS) to sieć milionów neuronów, która reguluje funkcje związane z trawieniem pokarmu. Jest częścią autonomicznego układu nerwowego i stanowi drugą pod względem złożoności strukturę nerwową organizmu, zaraz po mózgu. Ponadto ENS jest w stanie funkcjonować częściowo niezależnie względem centralnego układu nerwowego.

Łącznikiem między jelitowym układem nerwowym (ENS) a ośrodkowym układem nerwowym jest nerw błędny, będący jednym z 12 nerwów czaszkowych. Rozpoczyna on swój bieg w pniu mózgu i biegnie przez całe ciało, rozgałęziając się po drodze i przekazując informacje o stanie przewodu pokarmowego. Istotny element tego systemu stanowi mikrobiota jelitowa, która syntetyzuje lub moduluje produkcję różnego rodzaju neuroprzekaźników i metabolitów obecnych we krwi i układzie nerwowym. W ten sposób powstaje zamknięta pętla wymiany „informacji” [3].

Rola osi jelita-mózg w IBS

Zespół jelita drażliwego (ang. irritable bowel syndrome, IBS) jest przewlekłym zaburzeniem czynnościowym przewodu pokarmowego. Objawia się zaparciami lub biegunkami lub naprzemiennym występowaniem obu tych dolegliwości, a także innymi zaburzeniami trawienia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) schorzenie to może dotyczyć nawet 15% populacji światowej. Częściej występuje u kobiet niż mężczyzn, najczęściej wśród osób w wieku 20–40 lat, ale może występować również w starszych grupach wiekowych, w tym u osób powyżej 65. roku życia.

Patogeneza IBS jest złożona i nie została do końca poznana. Wiadomo jednak, że istotną rolę w rozwoju tego zaburzenia odgrywa zaburzenie osi mózgowo-jelitowej. U osób cierpiących na IBS obserwuje się różnice w składzie mikrobioty w porównaniu z osobami zdrowymi, w tym zwiększenie liczebności niektórych szczepów z rodzaju Escherichia coli, Streptoccocus i Clostridium spp. oraz spadek ilości bakterii jelitowych uznawanych za korzystne, takich jak Lactobacillus i Bifidobacterium [4].

Objawy zaburzeń osi jelita-mózg w IBS

Zespół jelita drażliwego charakteryzuje się zróżnicowanym przebiegiem klinicznym. Wyróżnia się kilka jego postaci: biegunkową (IBS-D), zaparciową (IBS-C), mieszaną (IBS-M) i niesklasyfikowaną (IBS-U). Objawy mogą się różnić w zależności od typu IBS, a także ulegać zmianom w trakcie życia pacjenta. Do najczęściej zgłaszanych dolegliwości należą [4,5]:

• bóle brzucha,
• zaburzenia rytmu wypróżnień,
• zmienność konsystencji stolca,
• wzdęcia,
• uczucie niepełnego wypróżnienia,
• uczulenia na pokarmy,
• objawy spoza układu nerwowego – bóle głowy, senność, apatia, depresja, lęki, częstomocz.

Dieta wspomagająca oś jelita-mózg

Prawidłowe działanie osi mózg jelita jest uzależnione od wielu czynników. Wpływa na nią jakość snu, poziom aktywności fizycznej, stres, unikanie używek oraz sposób żywienia. Warto zadbać o spożycie produktów bogatych w błonnik pokarmowy oraz probiotyki i prebiotyki, które wspierają korzystny skład mikrobioty jelitowej Warto również uwzględniać związki o właściwościach przeciwutleniających (np. polifenole) oraz kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3, które mogą wpływać na regulację odpowiedzi zapalnej. Ponadto zaleca się ograniczenie spożycia cukrów prostych i żywności wysoko przetworzonej, które mogą niekorzystnie oddziaływać na komfort pracy przewodu pokarmowego [6].

Bibliografia:

1. Margolis KG, Cryan JF, Mayer EA. The Microbiota-Gut-Brain Axis: From Motility to Mood. Gastroenterology. 2021 Apr;160(5):1486-1501;
2. Carabotti M, Scirocco A, Maselli MA, Severi C. The gut-brain axis: interactions between enteric microbiota, central and enteric nervous systems. Ann Gastroenterol. 2015 Apr-Jun;28(2):203-209;
3. Paruch K., Zespół jelita drażliwego – przyczyny, objawy, leczenie; Gerontologia Polska 2023, 31, 124-129;
4. Adrych K., Zespół jelita drażliwego w świetle najnowszych wytycznych, Forum Medycyny Rodzinnej 2018, tom 12, nr 6, 224–233;
5. Guo Y, Zhu X, Zeng M, Qi L, Tang X, Wang D, Zhang M, Xie Y, Li H, Yang X, Chen D. A diet high in sugar and fat influences neurotransmitter metabolism and then affects brain function by altering the gut microbiota. Transl Psychiatry. 2021 May 27;11(1):328;
6. Adrych K., Zespół jelita drażliwego w świetle najnowszych wytycznych, Varia Medica 2019 tom 3, nr 2, strony 89–95.