Skurcze mięśni, drganie mięśni – co może oznaczać?

Skurcze mięśni: jak to działa?

Fizjologiczny skurcz mięśnia to złożony proces, który składa się z kilku etapów. Pierwszym z nich jest wysłanie sygnału przez neuron ruchowy do płytki motorycznej znajdującej się w mięśniu. Ten sygnał powoduje uwolnienie jonów wapnia z siateczki cytoplazmatycznej do cytoplazmy. Wapń łączy się z troponiną, umożliwiając połączenie się miozyny z aktyną i powstanie tzw. mostków poprzecznych. Aby mostki mogły pracować, miozyna musi przemieścić aktynę w kierunku środka sarkomeru, zużywając w tym procesie ATP, podstawowe źródło energii dla organizmów zwierzęcych [1,2].

Kiedy proces skurczu mięśnia (jego pracy) zostanie zaburzony – na którymkolwiek z etapów – mogą pojawić się niekontrolowane skurcze i drgania, które niekiedy są bolesne.

Mimowolne skurcze mięśni

Mimowolne skurcze mięśni to trwające od kilku do kilkudziesięciu sekund bolesne i niekontrolowane spięcia pojedynczych mięśni lub całych ich grup. Najłatwiej rozpoznać je po odczuwanym bólu w miejscu skurczu, ograniczeniu ruchomości i siły mięśniowej, a także usztywnieniu się mięśnia, który staje się twardy w dotyku. Choć skurcze same w sobie nie są niebezpieczne, obniżają komfort życia. Mogą też prowadzić do sytuacji zagrażających życiu, jeżeli pojawią się np. podczas jazdy samochodem lub obsługi maszyny.

Okazjonalnie występowanie skurczy jest całkowicie naturalne i nie powinno stanowić powodu do niepokoju. Jeśli jednak problem się powtarza, warto skontaktować się z lekarzem, który skieruje pacjenta na odpowiednie badania, np. w celu zweryfikowania poziomu elektrolitów [3].

Drganie mięśni czy to skurcze?

Skurcze trzeba odróżnić od drgania mięśni, które, choć uciążliwe, nie są z reguły bolesne i nie ograniczają amplitudy ruchu kończyny. Wyróżnia się przy tym drganie fizjologiczne oraz spowodowane przez czynniki zewnętrzne. Drganie fizjologiczne zachodzi w mięśniach przez cały czas, nawet jeśli jest niewyczuwalne i niewidoczne dla postronnego obserwatora.

Pod tym pojęciem rozumie się mimowolne oscylacyjne ruchy poszczególnych części ciała osób zdrowych, generowane w wyniku interakcji czynników o charakterze mechanicznym i nerwowym. Występuje ono z różnym natężeniem i staje szczególnie widoczne przy próbie wykonania precyzyjnej pracy. Może być szczególnie uciążliwe m.in. dla operatorów maszyn, chirurgów lub operatorów maszyn, ale jest całkowicie naturalne [4].

Na nasilenie drgania mięśni mogą wpłynąć również liczne czynniki zewnętrzne. Badania sugerują, że amplituda drżenia jest większa u mężczyzn, niż u kobiet, a także u osób w podeszłym wieku w porównaniu do młodszych badanych. Nasilenie drżenia mięśni nasilają używki – zwłaszcza kofeina i alkohol, które nawet w niewielkiej ilości mogą intensyfikować drżenie mięśni. Również zmęczenie wynikające z braku snu oraz zwykłego przepracowania spowoduje wzrost napięcia mięśniowego, a w konsekwencji wzrost fizjologicznej amplitudy drżenia [4].

Kiedy mogą nam doskwierać skurcze?

Mechanizm odpowiedzialny bezpośrednio za powstawanie niekontrolowanych skurczów mięśni nie został jednoznacznie ustalony, choć skurcze może powodować wiele przyczyn, w tym [5]:

• Przeciążenie aktywnością sportową lub pracą fizyczną.
• Ograniczony przepływ krwi spowodowany utrzymywaniem niewygodnej pozycji ciała przez dłuższy czas.
• Ucisk na nerwy.
• Utrata minerałów biorących udział w procesie skurczu mięśnia, przede wszystkim potasu, magnezu lub wapnia albo ich zwiększona utrata (np. wskutek przyjmowania leków na nadciśnienie).
• Silny i długotrwały stres prowadzący do utraty magnezu niezbędnego do pracy mięśni.

Ryzyko wystąpienia skurczy wzrasta również wraz z wiekiem i w okresie ciąży. Jest też wyższe u osób z niskim poziomem kondycji, nienawykłych do wysiłku fizycznego.

Jak zapobiegać skurczom?

Aby zmniejszyć częstotliwość występowania skurczów mięśniowych, warto przede wszystkim zadbać o dietę, która dostarczy związków mineralnych niezbędnych dla pracy układu mięśniowego. Przede wszystkim warto zadbać o nawodnienie organizmu i dostarczenie elektrolitów [6].

Duże znaczenie ma regularna aktywność fizyczna i towarzyszące jej rozciąganie włókien mięśniowych, które ma na celu uelastycznienie mięśni. Dzięki ruchowi mięśnie są lepiej przygotowane do pracy i bardziej odporne na zmęczenie.

Co robić, gdy dokuczają skurcze nóg i innych mięśni?

W przypadku nawracających skurczów mięśni, zwłaszcza w okresie wzmożonego wysiłku fizycznego lub umysłowego, dietę można wesprzeć suplementacją. Ważne, aby była ona kompleksowa i pomagała pracującym mięśniom. Magnez i potas są niezbędne do prawidłowej pracy mięśni. Witaminy z grupy B (szczególnie B6 i B12) pomagają utrzymać pełną funkcjonalność układu nerwowego, a także przeciwdziałają zmęczeniu. Do utrzymania równowagi kwasowo-zasadowej przyczyniają się również cynk i chrom.

Przed sięgnięciem po suplementację należy upewnić się, czy nie doprowadzi ona do hiperwitaminozy lub nadmiaru pierwiastków w diecie. Zbyt wysoki poziom mikroelementów może być równie szkodliwy, co ich deficyt.

Bibliografia:

1. Frontera WR, Ochala J. Skeletal muscle: a brief review of structure and function. Calcif Tissue Int. 2015 Mar;96(3):183-95;
2. Christopher McCuller; Rishita Jessu; Avery L. Callahan, Physiology, Skeletal Muscle, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 January;
3. Bruno Bordoni; Jennifer Goldin; Kavin Sugumar, Muscle Cramps, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 January;
4. Mazur-Różycka J. I in., Fizjologiczne drżenie mięśniowe – wpływ wybranych czynników zewnętrznych. Przegląd piśmiennictwa, Bezpieczeństwo Pracy 6/2021;
5. Roy S., Kurcze mięśni — krótki przegląd możliwych przyczyn i dostępnych opcji leczenia ze szczególnym naciskiem na występowanie tego zaburzenia w cukrzycy, Diabetologia Praktyczna 2019;5(6):346-354;
6. Jung AP, Bishop PA, Al-Nawwas A, Dale RB. Influence of Hydration and Electrolyte Supplementation on Incidence and Time to Onset of Exercise-Associated Muscle Cramps. J Athl Train. 2005 Jun;40(2):71-75.