Jelita a stres: jelitowe objawy stresu, sposoby na drażliwe jelita

Stres a jelita: jak stresory wpływają na dobrostan jelit?

Centrum Badawczo-Rozwojowe BioStat, we współpracy z WP ABC Zdrowie w październiku 2022 roku przeprowadziły badanie dotyczące stresu i jego konsekwencji dla układu trawienia, w szczególności jelit [1]. Okazało się, że na pytanie o objawy stresu wśród często wymienianych symptomów wskazywano: bóle brzucha (39,1%), biegunki (22,7%) i zaburzenia odżywiania (15,8%). Co na ten temat mówi nauka – dlaczego stres, który przede wszystkim odczuwamy w głowie – może oddziaływać również na jelita?

Stres powoduje uruchomienie się reakcji „walki lub ucieczki”, co pociąga za sobą zmiany hormonalne w organizmie. Wydzielanie epinefryny, kortyzolu i kortykoliberyny powoduje, że zmienia się motoryka jelit, mogą pojawić się dolegliwości bólowe. Zmienia się też przepuszczalność jelit i zakłóceniu ulega naturalna flora bakteryjna. Czynniki chorobotwórcze, jak bakterie, mogą przeniknąć przez ochronną barierę jelita, uruchamiając stan zapalny i powodując takie objawy, jak wzdęcia, uczucie pełności lub bóle brzucha [2,3].

Stresowe objawy jelitowe: na co zwrócić uwagę?

Typowe objawy jelitowe w sytuacjach stresowych obejmują takie symptomy, jak:

• zmiana rytmu wypróżnień,
• wzdęcia,
• uczucie pełności,
• gazy,
• bóle brzucha.

Występowanie poszczególnych symptomów oraz ich natężenie u każdej osoby wygląda nieco inaczej. Nie zawsze pod wpływem nerwów musi pojawić się potrzeba odwiedzenia łazienki lub wzdęcie. Dlatego tak ważne jest obserwowanie reakcji organizmu i odwiedzenie specjalisty, kiedy problemy się powtarzają i stają się uciążliwe.

IBS: czy ma związek ze stresem?

W przypadku powtarzających się problemów jelitowych w sytuacjach stresowych wiele osób obawia się wykształcenia czynnościowej choroby jelit, jak IBS (ang. Irritable Bowel Syndrome). Zespół jelita drażliwego jest dosyć popularną dolegliwością. Szacuje się, że może dotyczyć nawet 20% populacji ogólnej w krajach rozwiniętych [4].

Etiopatogeneza zespołu jelita drażliwego nie została do końca poznana. Wiadomo jedynie, że kluczową rolę w rozwoju i zaostrzeniu choroby odgrywa zaburzenie interakcji osi mózg-jelita. W wyniku dysbiozy zachwianiu ulega równowaga ilościowa i jakościowa mikroorganizmów zasiedlających układ pokarmowy, co prowadzi do takich objawów, jak bóle brzucha, wzdęcia, czy zmiana konsystencji stolca i rytmu wypróżnień. Silnym czynnikiem oddziałującym na oś jelita-mózg jest stres.

Stres psychiczny u pacjentów z IBS może nieprawidłowo wpływać na przewód pokarmowy i modyfikować odpowiedź centralnego układu nerwowego. W literaturze wskazuje się, że u około 50–80% osób z zespołem jelita drażliwego istnieje zależność pomiędzy stresem a wystąpieniem i stopniem nasilenia objawów choroby. O ile więc samo napięcie nerwowe nie wystarczy do pojawienia się IBS, może (choć nie musi) przyczyniać się do pogorszenia objawów choroby [4]. Dlatego tak ważne jest, aby w przypadku zdiagnozowania IBS w miarę możliwości unikać sytuacji, które mogą powodować silny lub przewlekły stres.

Pacjenci, którzy zgłaszają się do lekarza z objawami zbliżonymi do IBS, wymagają dokładnej diagnostyki. Do oceny stanu zdrowia wykorzystuje się najnowszą wersję Kryteriów Rzymskich, Bristolską Skalę Uformowania Stolca. Rozpoznania dokonuje się na podstawie objawów klinicznych, ponieważ nie istnieją jednoznacznie potwierdzające IBS testy diagnostyczne.

Jak zadbać o jelita w stresie?

W związku z istotną rolą mikrobioty w funkcjonowaniu osi mózg-jelita i rozwoju chorób czynnościowych, zaleca się dbanie o mikroflorę. Badania sugerują, że niektóre szczepy bakterii, jak Lactobacillus rhammnosus, Bifidobacterium infantis i Lactobacillus plantarum mogą przynieść ulgę osobom cierpiącym na IBS poprzez łagodzenie takich objawów, jak bóle brzucha, czy nieregularność wypróżnień [5].

Nieodłącznym elementem profilaktyki w przypadku dolegliwości jelitowych jest dieta. Do produktów, które są zwykle źle tolerowane, zalicza się najczęściej m.in. nabiał, białe pieczywo, ostre przyprawy i kawę. Posiłki powinny być lekkostrawne, gotowane na wodzie, duszone lub pieczone.

Osobom, u których występuje IBS, zaleca się wdrożenie diety LOW FODMAP polegającej na okresowej eliminacji łatwo fermentujących węglowodanów. Z diety należy wykluczyć m.in. takie produkty, jak warzywa wzdymające, rośliny strączkowe, białe pieczywo i makaron pszenny, część owoców, w tym – jabłka, gruszki, śliwki, owoce suszone. Niezalecane jest spożywanie słodzików, w szczególności sorbitolu, mannitolu, maltitolu i ksylitolu. Ulgę przynosi stosowanie preparatów z mięty pieprzowej.

W łagodzeniu objawów stresu i jego wpływu na organizm wysoką skutecznością cechują się różnego rodzaju techniki mindfulness, jak medytacja lub ćwiczenia oddechowe. Nie tylko łagodzą one napięcie nerwowe, ale też mogą znacząco polepszyć komfort życia osób cierpiących na IBS [6].

Bibliografia:

1. Sondaż „Zdrowie Polaków – stres i jego wpływ na jelita” [https://www.biostat.com.pl/img/UserFiles/Raporty/sondaz_StresJelit/raport_dlaWp__StresJelita.pdf];
2. Chang YM, El-Zaatari M, Kao JY. Does stress induce bowel dysfunction? Expert Rev Gastroenterol Hepatol. 2014 Aug;8(6):583-5;
3. Leigh S.J. et. al., The impact of acute and chronic stress on gastrointestinal physiology and function: a microbiota–gut–brain axis perspective, J Physiol 601.20 (2023) pp 4491–4538

4. Adrych K., Zespół jelita drażliwego w świetle najnowszych wytycznych, Forum Medycyny Rodzinnej 2018, tom 12, nr 6, 224–233;

5. Paruch K., Zespół jelita drażliwego – przyczyny, objawy, leczenie, Gerontologia Polska 2023; 31; 12Naliboff BD, Smith SR, Serpa JG, Laird KT, Stains J, Connolly LS, Labus JS, Tillisch K. Mindfulness-based stress reduction improves irritable bowel syndrome (IBS) symptoms via specific aspects of mindfulness. Neurogastroenterol Motil. 2020 Sep;32(9):e138284-129.